Sinds de lancering in Utrecht op donderdag 11 december ligt er een plan voor digitalisering van het energiesysteem. Het ministerie van Klimaat en Groene Groei en onderzoeksinstituut TNO trokken ruim anderhalf jaar samen op, met een stuurgroep en een klankbordgroep van meer dan zeventig organisaties uit de energie- en ICT-sector. Zij concluderen: zonder digitale oplossingen blijven netcongestie, hoge infrastructuurkosten en kwetsbaarheden het tempo van de energietransitie bepalen. Met digitalisering kun je dat tempo opvoeren, mits je publieke belangen, weerbaarheid en samenwerking borgt.
Vijf thema's
De actieagenda analyseert de huidige situatie en beschrijft de acties die nodig zijn. De Topsector Energie moet vanaf 1 januari 2026 met de genoemde acties aan de slag. De agenda is opgebouwd rondom vijf thema’s met in totaal 33 acties met verschillende betrokkenen. Thema één en vijf zijn vooral gericht op het elektriciteitssysteem zelf en daar hebben bedrijven zeker een rol. Maar voor organisaties midden in de transitie zijn vooral de drie thema’s daartussen belangrijk.
Beter benutten van netwerkcapaciteit
Het beter benutten van netwerkcapaciteit is een van de thema’s. Michel Emde, Principal Business Consultant Digitalisering Energiesystemen bij TNO, dat de actieagenda opstelde, licht toe: “Het gaat over het digitaal beter afstemmen van vraag en aanbod, het verminderen van pieken en het efficiënter benutten van het elektriciteitsnet.” Als concrete actie wordt daarbij onder meer de ontwikkeling van een blauwdruk genoemd en eisen aan digitale coördinatie van elektriciteit in de buurt, op bedrijventerreinen en achter de meter. Daarnaast willen de betrokken partijen richtlijnen voor het opslaan van data door EMS-systemen en -diensten opstellen. Ook moet er certificering komen voor EMS-systemen om de kwaliteit te waarborgen.
Verbruik op elkaar afstemmen
Onder het thema valt ook het beter op elkaar afstemmen van verbruik en opwek bij huishoudens en bedrijven, het gezamenlijk inzetten van opslag en het maken van afspraken over het moment waarop elektrische apparaten of voertuigen worden gebruikt. Emde: “Met digitalisering kun je pieken voorkomen en vraag en aanbod beter afstemmen. Het is belangrijk dat bedrijven niet alleen naar hun eigen belang kijken, maar beseffen dat ze onderdeel zijn van een groter systeem. Dan kies je technologie en organisatie zó dat flexibiliteit helpt het net te ontlasten.”
Voor grootverbruikers die willen samenwerken in een energiehub worden de voorwaarden nu deels geregeld in groepstransportovereenkomsten, staat in de actieagenda. “Het blijft echter een uitdaging om deze voorwaarden passend en aantrekkelijk te maken voor bedrijven. Daarnaast zijn er momenteel weinig ‘incentives’ (financiële voordelen of beloningen) voor gebruikers om te investeren in slimme apparaten en EMS-systemen.”
Zwaarder belasten
Het beter benutten van netwerkcapaciteit begint met meten, weten en sturen, stellen de schrijvers van de actieagenda. Ze denken daarbij aan interoperabiliteit oftewel het onderling ‘praten’ tussen apparaten en energiemanagementsystemen. “Bij veel apparaten is dit momenteel niet mogelijk.” Daarom wil de actieagenda toewerken naar een standaard of een beperkte set aan standaarden voor die communicatie. Een andere actie: met datagedreven ‘assetmanagement’ kunnen netbeheerders componenten gecontroleerd zwaarder belasten, dichter bij de fysieke grens, zonder veiligheid op te offeren.
Toegankelijk en makkelijk te gebruiken
Goed toegeruste deelnemers is ook een thema. “Huishoudens, bedrijven en collectieven spelen een belangrijke rol in de energietransitie en moeten daarom kunnen meedoen. Digitale oplossingen moeten toegankelijk en makkelijk te gebruiken zijn.” Als concrete actie noemt de actieagenda onder meer onderzoek naar de manier waarop energieapplicaties de positie van bedrijven kunnen versterken.
Ook noemt het de ontwikkeling en implementatie van communicatieprotocollen voor het aansturen van slimme apparaten. Dat moet flexibiliteit in het systeem opleveren. Ook willen de betrokkenen eindgebruikers stimuleren hun elektriciteitsvoorziening slimmer in te richten. Bij goed toegeruste deelnemers noemt de actieagenda verder specifiek het digitaal ondersteunen van samenwerkingen tussen bewoners, bedrijven en organisaties binnen energiegemeenschappen. “Digitale participatie-instrumenten moeten eenvoudig en betrouwbaar zijn.”
Weerbaar elektriciteitssysteem
Een ander thema gaat over één geïntegreerd en weerbaar elektriciteitssysteem. “Een complexer en meer gedistribueerd energiesysteem verreist verregaande integratie van de verschillende onderdelen van het systeem. Dat systeem moet weerbaar zijn en bestand tegen verstoringen en cyberdreigingen.”
De opstellers willen flexibiliteit vanuit allerlei bronnen, locaties en systeemniveaus (van kleinverbruikers tot grootverbruikers) inzetten. Daaronder de leveringsmarkt, onbalansmarkt en congestiemanagement. Daar moet onderzoek naar worden gedaan. Onderdeel daarvan is de koppeling van Equigy, dat flexibiliteit van kleinverbruikers inzet voor systeembalans, en GOPACS, dat wordt gebruikt om netcongestie tegen te gaan.
De actieagenda vervolgt: “Daarnaast zijn de toetredingsdrempels voor congestiemarkten hoog en dat maakt het voor kleinere spelers lastig om hun flexibele duurzame capaciteit in te zetten.” Sowieso moet volgens de opstellers de toegang tot elektriciteitsmarkten voor kleine spelers worden vereenvoudigd. “Een deel van de duurzame flexibiliteit blijft namelijk nu nog onbenut.”
Het systeem zelf
Dan de thema’s 1 en 5, die meer in het elektriciteitssysteem zelf zitten. Er is inzicht nodig in het energiesysteem, meldt het plan. Bijvoorbeeld via sensoren, via AI en via een ‘digital twin’ (digitale kopie) van het elektriciteitssysteem. Ook daar kunnen bedrijven overigens mee aan de slag. Digitalisering is ook nodig om het energiesysteem beter te plannen en nieuwe infrastructuur sneller aan te leggen. Bijvoorbeeld door toepassingen, zoals ‘virtual reality’, die monteurs in het veld ondersteunen.
Automatisch onderhandelen
Rinke van der Ree, directeur digitale transformatie bij regionale netbeheerder Alliander, schetste tijdens de lancering van het plan dat digitalisering tastbare oplossingen biedt voor netcongestie en efficiëntie. Hij vertelde over de ontwikkeling van het ‘open source Power Grid Model’ (openbaar deelbaar). Dat is inmiddels een wereldstandaard voor het doorrekenen van elektriciteitsnetten. Van der Ree gaf ook voorbeelden van hoe ‘AI-agents’ en EMS-systemen in de toekomst automatisch onderhandelen. Bijvoorbeeld over de door bedrijven gewenste capaciteit. “Zo krijgt een bakker die een tweede elektrische oven wil, direct inzicht in de mogelijkheden binnen het vermogensbudget van zijn buurt.”
Maatschappelijk onwenselijk
Van der Ree benoemde het spanningsveld tussen snelheid en soevereiniteit. “We willen tempo in digitalisering, maar we willen de maatschappij niet vier of vijf keer laten betalen voor dezelfde functionaliteit. Dat betekent dus samenwerken en dingen in één keer goed doen, zonder vast te komen zitten aan één leverancier (‘vendor lock-in’). En aan de voorkant nadenken over ethiek en uitlegbaarheid van AI. Je kunt een ‘slim’ net ontwerpen dat onbedoeld eerst de welvarende wijken optimaal bedient. Omdat zij al een Tesla hebben en batterijen, en je daarmee al snel kunt optimaliseren. Dat is misschien efficiënt, maar maatschappelijk onwenselijk.”
Overzicht en samenhang
Niels Redeker, directeur Strategie Energiesystemen bij het ministerie van Klimaat en Groene Groei, nam het eerste exemplaar van het plan in ontvangst. “Volgens mij hoef ik het belang hiervan niet uit te leggen. We hebben energiehubs nodig en data om lokaal en regionaal beter te plannen.” Ook Claire Groosman, programmadirecteur Digitalisering bij Topsector Energie, vertelde waar het vaak misgaat: bij versnippering. “Er gebeurt al extreem veel, landelijk én regionaal. Wat ontbrak was overzicht en samenhang. Dit plan brengt partijen bij elkaar, maakt zichtbaar wat er nodig is en we zetten dat nu door in uitvoering. Ik roep marktpartijen op om aan te sluiten. Met jullie kennis en expertise kunnen we de stap van plannen naar impact écht waarmaken.”
Weerbaarheid is een groot onderdeel van het plan: voorkomen dat een update, een aanval of een fout elders de lichten hier uitdoet. “Digitalisering structureel verankeren in het energiesysteem, zodat het duurzaam, betaalbaar en betrouwbaar blijft”, vat Emde samen. “Als we dat doen, merken bedrijven en huishoudens het direct: sneller aansluiten, lagere systeemkosten, meer zekerheid en zelfs de mogelijkheid om geld te verdienen met flexibiliteit.”
Opschalen en delen
Twee jaar na de eerste oproep ‘we moeten iets met digitalisering’ is er een plan en een community van zeventig partijen die aan de slag wil. Groosman: “Laten we bundelen wat werkt, versterken wat nodig is en versnellen met elkaar.” Van der Ree gaf het technologische vooruitzicht: “Een digitaal werkende netbeheerder is productiever, kan beter samenwerken met de omgeving en maakt het energiesysteem aanpasbaar en aanstuurbaar. Dat alles is gaande in allerlei pilots. Nu moeten we alleen nog consistent opschalen en delen.”
Emde besluit: “We hebben nu de ‘scope’ even op het elektriciteitssysteem gelegd, maar bij het vervolg moeten ook andere modaliteiten worden aangesloten: warmte, groen gas, noem maar op. Digitalisering wordt daar nog belangrijker. Dan kun je bijvoorbeeld bij storingen of schaarste overschakelen op alternatieven. Digitalisering is de sleutel om die schakels ‘realtime’ te coördineren.”
